Jak wycenia się szkody rolnicze i ustala wysokość odszkodowania?

Wycena szkody rolniczej nie przebiega według jednego, uniwersalnego wzoru. Sposób ustalenia wysokości odszkodowania zależy przede wszystkim od źródła szkody, podstawy prawnej odpowiedzialności oraz rodzaju uszkodzonego mienia lub utraconej produkcji.

Inne zasady stosuje się do szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne, inne do szkód wyrządzonych przez gatunki wskazane w art. 126 ustawy o ochronie przyrody, a jeszcze inne do szkód objętych umową ubezpieczenia.

Dlatego przed przystąpieniem do obliczeń należy najpierw ustalić, jaki reżim prawny ma zastosowanie do konkretnej szkody. Dopiero później można prawidłowo określić jej rozmiar i wysokość należnego odszkodowania.

Ogólne zasady ustalania odszkodowania

Przy ocenie odpowiedzialności odszkodowawczej zastosowanie mogą mieć ogólne przepisy Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 361–363 KC. W przypadku szkód regulowanych przepisami szczególnymi pierwszeństwo mają jednak zasady określone w tych przepisach szczególnych.

Zgodnie z art. 361 § 1 KC zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.

Art. 361 § 2 KC przewiduje natomiast, że – jeżeli przepisy szczególne albo umowa nie stanowią inaczej – naprawienie szkody obejmuje poniesione straty oraz utracone korzyści.

W przypadku szkód rolniczych nie można jednak automatycznie przyjmować, że każda szkoda podlega wycenie według ogólnych zasad Kodeksu cywilnego. Przepisy szczególne mogą bowiem określać zarówno zakres odpowiedzialności, jak i sposób ustalania odszkodowania.

Przykładem jest art. 126 ustawy o ochronie przyrody, który wprost wyłącza utracone korzyści z odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez gatunki wskazane w tym przepisie.

W praktyce istotne znaczenie ma również art. 6 KC, zgodnie z którym osoba wywodząca skutki prawne z określonego faktu powinna co do zasady ten fakt udowodnić.

Dlatego bardzo ważne jest właściwe dokumentowanie szkody – w szczególności poprzez zdjęcia, protokoły oględzin, dokumentację powierzchni uprawy, dane dotyczące plonów, faktury, dokumenty sprzedaży płodów rolnych oraz dokumentację ubezpieczeniową.

Szkody łowieckie – kto odpowiada?

Jednym z najczęściej spotykanych rodzajów szkód rolniczych są szkody wyrządzane przez zwierzęta łowne.

Zgodnie z art. 46 ust. 1 Prawa łowieckiego dzierżawca albo zarządca obwodu łowieckiego jest obowiązany do wynagradzania szkód wyrządzonych:

• w uprawach i płodach rolnych przez dziki, łosie, jelenie, daniele i sarny,
• przy wykonywaniu polowania.

Nie każda szkoda wyrządzona przez wymienione zwierzęta obciąża jednak dzierżawcę albo zarządcę obwodu łowieckiego. Prawo łowieckie przewiduje również szczególną odpowiedzialność Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 50 Prawa łowieckiego Skarb Państwa odpowiada m.in. za szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną. Odpowiedzialność Skarbu Państwa obejmuje również, w przypadkach określonych w ustawie, szkody wyrządzone przez zwierzęta wymienione w art. 46 ust. 1 pkt 1 na obszarach niewchodzących w skład obwodów łowieckich.

Art. 50 określa także podmioty właściwe do dokonywania oględzin i szacowania takich szkód oraz zasady ich naprawienia.

Dlatego przed rozpoczęciem wyceny należy ustalić nie tylko jakie zwierzę wyrządziło szkodę, lecz także gdzie szkoda powstała i który podmiot jest zobowiązany do jej naprawienia.

Procedura dotycząca szkód z art. 46 ust. 1

Poniższa procedura dotyczy szkód objętych art. 46 ust. 1 Prawa łowieckiego, a więc przede wszystkim szkód w uprawach i płodach rolnych wyrządzonych przez gatunki wymienione w tym przepisie oraz szkód powstałych przy wykonywaniu polowania.

W typowym przypadku oględzin i szacowania szkody dokonuje zespół składający się z:

1. przedstawiciela wojewódzkiego ośrodka doradztwa rolniczego,
2. przedstawiciela dzierżawcy albo zarządcy obwodu łowieckiego,
3. właściciela albo posiadacza gruntów rolnych, na których wystąpiła szkoda.

Szczegółowe zasady przeprowadzania oględzin i szacowania określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 kwietnia 2019 r.

Zgłoszenie szkody i termin oględzin

Właściciel albo posiadacz gruntu rolnego zgłasza szkodę, składając wniosek o jej szacowanie.

Co do zasady, zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia, szkodę należy zgłosić w terminie 3 dni od dnia jej stwierdzenia.

W przypadku szkód wyrządzonych przez dziki na łąkach i pastwiskach obowiązują szczególne zasady dotyczące terminu zgłoszenia.

Po otrzymaniu wniosku oględziny przeprowadza się niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku.

Termin ten ma istotne znaczenie praktyczne, ponieważ stan uprawy może się szybko zmieniać. W interesie poszkodowanego jest zatem możliwie dokładne udokumentowanie szkody już w momencie jej stwierdzenia.

Jak wylicza się szkodę w uprawie?

Szczegółowy sposób ustalania wysokości odszkodowania za szkody łowieckie określa rozporządzenie z 16 kwietnia 2019 r.

Przy szacowaniu znaczenie mają m.in.:

• rodzaj uprawy,
• powierzchnia całej uprawy,
• powierzchnia uszkodzona,
• stan i jakość uprawy,
• procent zniszczenia,
• plon z 1 ha,
• wartość uszkodzonego płodu rolnego.

Ustalenie powierzchni

Rozporządzenie przewiduje różne sposoby ustalania powierzchni całej uprawy, m.in. pomiar taśmą, kołem pomiarowym lub dalmierzem, wykorzystanie danych z ewidencji gruntów i budynków, odbiorników GNSS, systemów GIS oraz zdjęć wykonanych z bezzałogowych statków powietrznych.

Powierzchnię uszkodzonej części uprawy ustala się przez pomiar uszkodzonych części i obliczenie sumy ich powierzchni.

Ustalenie procentu zniszczenia

Procent zniszczenia ustala się na podstawie liczby roślin uszkodzonych oraz rzeczywistej obsady roślin ustalonej w nieuszkodzonej części uprawy, z zastosowaniem zasad określonych w rozporządzeniu.

Ustalenie plonu

Plon z 1 ha ustala się w pierwszej kolejności na podstawie polowych prób wydajności przeprowadzanych w nieuszkodzonych częściach uprawy.

Jeżeli nie można określić plonowania w ten sposób, stosuje się zasady przewidziane w rozporządzeniu, uwzględniające m.in. dane dotyczące średniego plonowania w regionie oraz stan i jakość uprawy.

Podstawowy mechanizm obliczenia

Zgodnie z § 3 ust. 14 rozporządzenia:

obszar uszkodzonej uprawy × procent zniszczenia = powierzchnia zredukowana

następnie:

powierzchnia zredukowana × plon z 1 ha = rozmiar szkody

a następnie:

rozmiar szkody × wartość płodu rolnego = kwota ustalana według § 3 ust. 14.

Wartość płodu rolnego ustala się co do zasady na podstawie ceny skupu w regionie powstania szkody. Jeżeli skup nie jest prowadzony, stosuje się cenę rynkową z dnia szacowania ostatecznego w regionie powstania szkody.

Szkody w płodach rolnych

W przypadku szkody dotyczącej już zgromadzonych płodów rolnych stosuje się odrębny sposób wyliczenia.

Zgodnie z § 3 ust. 17 rozporządzenia wysokość odszkodowania ustala się przez pomnożenie szacunkowej masy uszkodzonego płodu rolnego przez właściwą cenę, z uwzględnieniem stanu i jakości płodu.

Jeżeli dany płód rolny nie występuje w obrocie rynkowym w regionie powstania szkody, stosuje się szczególne zasady określone w rozporządzeniu.

Odrębnie uregulowano szkody wyrządzone przez dziki na łąkach i pastwiskach.

Pomniejszenie odszkodowania o nieponiesione koszty

Przy ustalaniu wysokości niektórych odszkodowań za szkody łowieckie uwzględnia się również nieponiesione koszty zbioru, transportu i przechowywania.

Zgodnie z § 3 ust. 19 rozporządzenia wysokość odszkodowania ustalonego zgodnie z § 3 ust. 14 oraz wysokość odszkodowania za szkody wyrządzone przez dziki na łąkach pomniejsza się odpowiednio o nieponiesione koszty zbioru, transportu i przechowywania.

Koszty te ustala się indywidualnie dla każdej uprawy, z uwzględnieniem niezbędnych nakładów, jakie poszkodowany musiałby ponieść na zebranie, transport i przechowywanie plonu objętego odszkodowaniem.

W uproszczeniu:

rozmiar szkody × wartość płodu rolnego = kwota ustalona według § 3 ust. 14

a następnie, w zakresie objętym § 3 ust. 19:

kwota ustalona według § 3 ust. 14 – nieponiesione koszty = wysokość odszkodowania.

Należy jednak pamiętać, że § 3 ust. 19 odnosi się do przypadków wskazanych w jego treści. Nie należy automatycznie stosować tego mechanizmu do każdego rodzaju szkody.

Uprawy wymagające zaorania – szczególny sposób ustalania odszkodowania

W przypadku szkód w uprawach wymagających zaorania § 5 rozporządzenia przewiduje szczególny sposób ustalenia wysokości odszkodowania.

Odszkodowanie ustala się jako odpowiedni procent kwoty obliczonej w sposób określony w § 3 ust. 14, zależnie od terminu powstania szkody:

• do dnia 30 kwietnia – 30%,
• od dnia 1 maja do dnia 25 maja – 50%,
• po dniu 25 maja – 85%.

Wartości te nie są samodzielnymi stawkami za hektar ani procentami zniszczenia. Stanowią element szczególnego sposobu ustalenia odszkodowania dla upraw wymagających zaorania.

• 5 przewiduje ponadto szczególną zasadę ustalania plonu. Za plon z 1 ha przyjmuje się średni plon obliczony dla danego województwa na podstawie danych zawartych w trzech ostatnio opublikowanych rocznikach statystycznych „Wyniki produkcji roślinnej” Głównego Urzędu Statystycznego.

Kiedy odszkodowanie za szkodę łowiecką nie przysługuje?

Prawo łowieckie przewiduje określone przypadki, w których odszkodowanie nie przysługuje.

Zgodnie z art. 48 dotyczy to m.in.:

• osób, którym przydzielono grunty stanowiące własność Skarbu Państwa jako deputaty rolne na gruntach leśnych;
• posiadaczy uszkodzonych upraw lub płodów rolnych, którzy nie dokonali ich sprzętu w terminie 14 dni od zakończenia okresu zbioru danego gatunku roślin w regionie, określonego przez sejmik województwa;
• posiadaczy uszkodzonych upraw lub płodów rolnych, którzy nie wyrazili zgody na budowę urządzeń lub wykonywanie zabiegów zapobiegających szkodom, z wyjątkami wskazanymi w ustawie;
• szkód nieprzekraczających wartości 100 kg żyta w przeliczeniu na 1 ha uprawy;
• szkód powstałych w płodach złożonych w sterty, stogi i kopce w bezpośrednim sąsiedztwie lasu;
• szkód w uprawach rolnych założonych z rażącym naruszeniem zasad agrotechnicznych;
• szkód dotyczących nieruchomości objętych zakazem wykonywania polowania – w zakresie określonym w ustawie.

Przed przystąpieniem do szczegółowego wyliczenia należy zatem sprawdzić nie tylko rozmiar szkody, ale także czy w konkretnej sytuacji powstaje obowiązek jej naprawienia.

Zawiadomienie o terminie sprzętu

Istotnym elementem procedury jest również planowany termin sprzętu uszkodzonej uprawy.

Właściciel albo posiadacz gruntu powinien zawiadomić dzierżawcę albo zarządcę obwodu łowieckiego o terminie planowanego sprzętu na 7 dni przed zamierzonym sprzętem.

Obowiązek ten ma znaczenie praktyczne, ponieważ pozwala na przeprowadzenie szacowania ostatecznego przed sprzętem albo w terminie umożliwiającym jego prawidłowe przeprowadzenie.

W przypadku niedopełnienia obowiązków związanych ze zgłoszeniem szkody lub zawiadomieniem o terminie sprzętu mogą powstać konsekwencje przewidziane w Prawie łowieckim i przepisach wykonawczych.

Odwołanie od szacowania i postępowanie przed nadleśniczym

W przypadku szkód objętych art. 46 ust. 1 Prawa łowieckiego z przeprowadzonych czynności sporządza się protokół.

Jeżeli właściciel albo posiadacz gruntu lub dzierżawca albo zarządca obwodu łowieckiego nie zgadza się z ustaleniami zawartymi w protokole oględzin albo szacowania ostatecznego, może wnieść odwołanie do właściwego nadleśniczego.

Odwołanie wnosi się w terminie 7 dni od dnia podpisania protokołu.

Nadleśniczy wydaje decyzję w sprawie ustalenia wysokości odszkodowania.

Zgodnie z art. 46e ust. 4 Prawa łowieckiego właściciel albo posiadacz gruntów rolnych oraz dzierżawca albo zarządca obwodu łowieckiego niezadowolony z decyzji może wnieść powództwo do sądu w terminie 3 miesięcy od dnia doręczenia decyzji.

Należy przy tym pamiętać, że opisana procedura dotyczy szkód objętych art. 46 ust. 1. Nie można jej automatycznie stosować do wszystkich szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne, w szczególności do przypadków, w których odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa na podstawie art. 50 Prawa łowieckiego.

Szkody wyrządzone przez zwierzęta objęte szczególnym reżimem ochrony

Szkody wyrządzane przez niektóre gatunki zwierząt podlegają odrębnym zasadom odpowiedzialności. Podstawowe znaczenie ma w tym zakresie art. 126 ustawy o ochronie przyrody.

Zgodnie z art. 126 ust. 1 Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez:

• żubry – w uprawach, płodach rolnych lub w gospodarstwie leśnym,
• wilki – w pogłowiu zwierząt gospodarskich,
• rysie – w pogłowiu zwierząt gospodarskich,
• niedźwiedzie – w pasiekach, w pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz w uprawach rolnych,
• bobry – w gospodarstwie rolnym, leśnym lub rybackim.

Art. 126 nie ustanawia ogólnej odpowiedzialności Skarbu Państwa za wszystkie szkody wyrządzane przez zwierzęta. Odpowiedzialność została określona w ustawie w odniesieniu do konkretnych gatunków i rodzajów szkód.

Istotne znaczenie ma również art. 126 ust. 2, zgodnie z którym odpowiedzialność ta nie obejmuje utraconych korzyści.

Zgodnie z art. 126 ust. 3 oględzin i szacowania szkód, ustalania wysokości odszkodowania oraz jego wypłaty dokonuje regionalny dyrektor ochrony środowiska, a na obszarze parku narodowego – dyrektor parku narodowego.

Nie należy zatem automatycznie stosować do tych szkód procedury i sposobu wyceny przewidzianych dla szkód łowieckich na podstawie art. 46 Prawa łowieckiego.

Szkody objęte ubezpieczeniem

Odrębnie należy traktować szkody objęte umową ubezpieczenia.

W takim przypadku wysokość świadczenia ustala się przede wszystkim na podstawie umowy ubezpieczenia oraz ogólnych warunków ubezpieczenia.

Znaczenie mogą mieć m.in.:

• rodzaj ubezpieczonego ryzyka,
• suma ubezpieczenia,
• sposób ustalania wartości ubezpieczonego mienia lub produkcji,
• sposób ustalania rozmiaru szkody,
• udział własny lub franszyza,
• ograniczenia odpowiedzialności,
• zasady dotyczące niedoubezpieczenia,
• obowiązki ubezpieczającego po wystąpieniu szkody.

W przypadku szkody ubezpieczeniowej należy więc odrębnie ustalić:

wartość szkody → sposób jej wyceny wynikający z umowy i OWU → ewentualne ograniczenia odpowiedzialności → wysokość należnego świadczenia.

Znaczenie może mieć również art. 818 KC dotyczący obowiązku zawiadomienia ubezpieczyciela o wypadku.

Dokumentowanie szkody i ciężar dowodu

Niezależnie od podstawy odpowiedzialności bardzo ważne jest odpowiednie udokumentowanie szkody.

Warto zachować w szczególności:

• zdjęcia i nagrania uszkodzonej uprawy,
• dokumentację powierzchni działek,
• informacje o rodzaju i odmianie uprawy,
• dokumentację wykonanych zabiegów agrotechnicznych,
• dane dotyczące plonów,
• faktury i rachunki,
• dokumenty sprzedaży płodów rolnych,
• protokoły oględzin i szacowania,
• korespondencję z podmiotem odpowiedzialnym za szkodę,
• dokumentację ubezpieczeniową.

W ewentualnym sporze trzeba bowiem wykazać nie tylko sam fakt powstania szkody, ale również jej rozmiar, związek przyczynowy oraz podstawę odpowiedzialności konkretnego podmiotu.

Przedawnienie i inne terminy

Nie istnieje jeden uniwersalny termin przedawnienia wszystkich roszczeń związanych ze szkodami rolniczymi.

W przypadku roszczeń odszkodowawczych z tytułu czynu niedozwolonego zastosowanie może mieć art. 442¹ KC. Nie oznacza to jednak, że przepis ten automatycznie reguluje każde roszczenie dotyczące szkody rolniczej.

W przypadku szkód łowieckich szczególne znaczenie ma natomiast 3-miesięczny termin na wniesienie powództwa od decyzji nadleśniczego, o którym mowa w art. 46e ust. 4 Prawa łowieckiego.

Dlatego przed podjęciem działań prawnych trzeba ustalić, jaki rodzaj roszczenia powstał i jaki termin ma zastosowanie do konkretnego reżimu odpowiedzialności.

Jak praktycznie podejść do wyceny szkody rolniczej?

W praktyce pomocny może być następujący schemat.

Krok 1 – ustal źródło szkody

Najpierw trzeba ustalić, czy szkoda została spowodowana przez:

• zwierzę łowne,
• zwierzę objęte szczególnym reżimem odpowiedzialności,
• zdarzenie objęte ubezpieczeniem,
• czy inne zdarzenie powodujące odpowiedzialność odszkodowawczą.

Krok 2 – ustal podmiot odpowiedzialny

Nie zawsze będzie nim dzierżawca albo zarządca obwodu łowieckiego. W określonych przypadkach odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa, a przy ubezpieczeniu – ubezpieczyciel.

Krok 3 – ustal właściwą podstawę prawną

Dopiero po ustaleniu źródła szkody i podmiotu odpowiedzialnego można określić przepisy regulujące sposób jej wyceny.

Krok 4 – określ fizyczny rozmiar szkody

Należy ustalić odpowiednio:

• powierzchnię uszkodzonej uprawy,
• procent zniszczenia,
• plon z 1 ha,
• masę utraconego płodu,
• stan i jakość uprawy lub płodu,
• inne parametry wymagane przez właściwe przepisy.

Krok 5 – ustal wartość ekonomiczną

Następnie należy zastosować właściwą cenę skupu, cenę rynkową albo inną podstawę wyceny przewidzianą w przepisach.

Krok 6 – zastosuj przepisy szczególne

Na tym etapie trzeba sprawdzić m.in.:

• nieponiesione koszty,
• szczególny sposób wyceny upraw wymagających zaorania,
• ustawowe wyłączenia odpowiedzialności,
• ograniczenie odpowiedzialności do określonych kategorii szkód,
• postanowienia umowy ubezpieczenia.

Krok 7 – sprawdź procedurę i terminy

Należy sprawdzić m.in. termin zgłoszenia szkody, termin oględzin, obowiązek zawiadomienia o planowanym sprzęcie, terminy odwoławcze oraz – w odpowiednich przypadkach – termin na skierowanie sprawy do sądu.

Krok 8 – zgromadź dokumentację

Dokumentacja powinna pozwalać odtworzyć sposób ustalenia szkody i zweryfikować wszystkie istotne elementy kalkulacji.

Podsumowanie

Wycena szkody rolniczej wymaga przede wszystkim prawidłowego ustalenia podstawy odpowiedzialności.

W przypadku typowych szkód łowieckich zastosowanie znajdują przepisy Prawa łowieckiego oraz rozporządzenia z 16 kwietnia 2019 r. określającego szczegółowe zasady szacowania szkód w uprawach i płodach rolnych.

Nie każda szkoda wyrządzona przez zwierzę łowne podlega jednak temu samemu reżimowi. W określonych przypadkach odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa na podstawie art. 50 Prawa łowieckiego.

Z kolei szkody wyrządzone przez gatunki wskazane w art. 126 ustawy o ochronie przyrody podlegają odrębnemu reżimowi odpowiedzialności Skarbu Państwa, a odpowiedzialność ta nie obejmuje utraconych korzyści.

W przypadku szkód ubezpieczeniowych zasadnicze znaczenie mają natomiast umowa ubezpieczenia i OWU.

Samo ustalenie powierzchni uszkodzonej uprawy i procentu zniszczenia nie zawsze prowadzi jeszcze do ostatecznej kwoty odszkodowania. W zależności od rodzaju szkody konieczne może być uwzględnienie m.in. właściwego plonu, ceny skupu lub ceny rynkowej, nieponiesionych kosztów, szczególnego sposobu wyceny upraw wymagających zaorania oraz ustawowych wyłączeń odpowiedzialności.

Dlatego prawidłowa wycena szkody rolniczej powinna przebiegać według następującego schematu:

ustalenie źródła szkody → ustalenie podmiotu odpowiedzialnego → ustalenie właściwych przepisów → ustalenie fizycznego rozmiaru szkody → ustalenie jej wartości → zastosowanie przepisów szczególnych → sprawdzenie procedury i terminów.

Dopiero przejście przez wszystkie te etapy pozwala prawidłowo określić wysokość należnego odszkodowania.

***

Potrzebujesz pomocy w sprawie wyceny szkody rolniczej?

Zapraszam do kontaktu,

Paweł Pokorski
radca prawny

📞  tel.: +48 505 691 234

✉️  kancelaria@pokorskiodszkodowania.pl

Zdjęcia: Dariusz Grosa

***

Odszkodowania rolnicze – jak skutecznie dochodzić swoich roszczeń?

Odszkodowania rolnicze – jak uzyskać odszkodowanie?

Prowadzenie działalności rolniczej wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu zdarzeń, które mogą powodować znaczne straty finansowe.

Szkody w uprawach, straty w gospodarstwach hodowlanych, skutki klęsk żywiołowych czy ograniczenia wynikające z realizacji inwestycji publicznych mogą prowadzić do obniżenia dochodów gospodarstwa.

W wielu przypadkach rolnicy mają jednak prawo do uzyskania odszkodowania [Czytaj dalej…]